top of page

Potas
Kalium

Układ- K.jpg

Potas jest pierwiastkiem (zaliczanym do metali), który znajduje się w 1. grupie w 4. okresie układu okresowego pierwiastków chemicznych. Potas jest pierwiastkiem, który nie występuje w stanie wolnym (to jeden z niewielu tego typu pierwiastków). Jest nietrwały, a także wrażliwy na działanie powietrza. W zetknięciu się z wodą zapala się, czego wynikiem jest wodorotlenek potasu (agresywny chemicznie związek) oraz wodór (wybuchowy gaz).

Warunki atmosferyczne przyczyniają się do rozpadu potasu i wchłaniania go przez glebę, a stamtąd pobierają go rośliny, które następnie zbiera i konsumuje człowiek.

Rola potasu w organizmie

  • Potas (obok chloru i sodu) jest zaliczany do głównych elektrolitów błonowych; potas jest rozpuszczalny w wodzie i przenosi ładunki elektryczne, stąd skoro organizm człowieka składa się w dużej ilości z wody, potas znajduje się w wielu miejscach w ustroju – we krwi, w komórkach, w chłonce czy w przestrzeni międzykomórkowej

  • Potas jest głównym kationem wewnątrzkomórkowym i antagonistą sodu (Na+ jest głównym kationem zewnątrzkomórkowym)

  • Potas wraz z sodem tworzy pompę sodowo – potasową (Na+/K+ ATPazę), która umożliwia równoważenie ładunków między przestrzeniami wewnętrznymi i zewnętrznymi komórki

  • Z udziałem potasu jest możliwe powstanie potencjałów spoczynkowego oraz czynnościowego błony komórkowej neuronów (komórek nerwowych), a co za tym idzie – przewodzenie impulsów nerwowych

  • Potas jest wykorzystywany przez organizm do syntezy białek w rybosomach (organellach komórkowych)

  • Potas jest pierwiastkiem biorącym udział w wielu procesach enzymatycznych

  • Odpowiada za prawidłowe funkcjonowanie układów nerwowego i mięśniowego oraz zapewnia odpowiednie dotlenienie mózgu, dzięki temu poprawieniu ulegają koncentracja i myślenie

  • Potas jako jeden z głównych elektrolitów jest odpowiedzialny za regulację gospodarki wodnej, ale również utrzymuje prawidłową równowagę kwasowo – zasadową oraz właściwe ciśnienie osmotyczne

  • Potas jako pierwiastek ma związek z prawidłową pracą nerek

  • Jest nie tylko ważnym elementem metabolizmu białek, ale także odgrywa rolę w przemianie węglowodanów.

  • Potas pobudza wydzielanie insuliny

  • Prawidłowy poziom potasu zawiera się w przedziale 3,5 – 5,5 mmol/l, a badanie jego stężenia we krwi często zleca się, gdy odczuwalne jest osłabienie czy zaburzenia pracy serca; badanie to oznacza się na czczo (czyli średnio 8-12 h po posiłku)

​

Źródła potasu w pożywieniu

  • Potas jest bardzo powszechnym pierwiastkiem, więc można go spotkać prawie we wszystkich produktach  

  • Wielu ekspertów twierdzi, że najbogatszym źródłem potasu są suszone owoce : morele, figi, jabłka, rodzynki oraz awokado, banany, kiwi, ziemniaki, seler, pomidory oraz grejpfruty

  • Ponadto duże stężenie potasu występuje m.in. w :

    • batatach

    • otrębach pszennych, chlebie razowym

    • brokułach, białej kapuście

    • pestkach dyni, wiórkach kokosowych

    • orzechach pistacjowych

    • fasoli, suchych nasionach soi

    • wołowinie

    • drobiu

    • jajach

  • Potas pomimo, że występuje w wielu produktach, a w diecie przeciętnego Polaka przez spożywanie w znacznych ilościach ziemniaków i pomidorów jego niedobór nie powinien występować, to jest również tracony przez układ pokarmowy i nerki, dlatego jego zapas musi zostać uzupełniony

  • Utrata potasu następuje najczęściej w trakcie odchudzania, ale także zwiększa się jego wydalanie przez dietę charakteryzującą się nadmierny spożywaniem soli, słodyczy, kawy i alkoholu

ikonka-potas_edited.jpg

Tabela 1. Kunachowicz H., Nadolna I., Przygoda B., Iwanow K.: Tabele składu i wartości odżywczej żywności. PZWL Warszawa 2005

Tabela_produktów-_potas.jpg

Zapotrzebowanie na potas

  • Zapotrzebowanie na potas zdaniem ekspertów musi stanowić poziom umożliwiający prowadzenie profilaktyki chorób wywołanych niedoborem tego pierwiastka (np. nadciśnienie tętnicze, udar, choroba niedokrwienna serca)

  • Zapotrzebowanie na potas w grupie dzieci oraz młodzieży jest określana na podstawie zapotrzebowania pierwiastka dla dorosłych i brana pod uwagę należna masa ciała, zmniejszona wartość energetyczna, ale również inne potrzeby organizmu warunkowane przez wzrost i rozwój młodego organizmu

  • Zapotrzebowanie na potas jest zależne od kilku czynników, na które składają się warunki środowiskowe, czyli temperatura otoczenia, która sprawia, że wydalanie potasu się zwiększa

  • Dodatkowo utrata potasu następuje wraz z moczem, kałem czy potem, więc wzrost jego wydalania rośnie wraz z aktywnością fizyczną

  • Podobne działanie co wzrost temperatury i aktywności fizycznej mają leki diuretyczne (moczopędne) oraz  zawartość chlorku sodowego w diecie, które obniża ciśnienie krwi

​

Tabela 2. Zapotrzebowanie na potas wg Norm żywienia dla populacji Polski pod redakcją prof. dr hab. n. med. M. Jarosza, IŻŻ, 2020 

Normy- potas.jpg

Niedobór potasu w organizmie

Każdy pierwiastek w organizmie jest potrzebny, a każde odstępstwo od normy wiąże się z konsekwencjami. Potas jest odpowiedzialny za wiele istotnych procesów zachodzących w organizmie. Niedostateczna ilość potasu oznacza osłabienie fizyczne, ale również psychiczne organizmu.

 

Niedostateczna ilość potasu to hipokaliemia. Do takiego stanu prowadzi m.in. dieta o niskiej zawartości potasu, jednakże przez powszechność występowania tego pierwiastka w produktach spożywczych niedobory wynikają  z nadmiernego wydalania potasu przez organizm.

 

Niedobór tego elektrolitu często towarzyszy osobom zmagającym się z chorobami sercowo – naczyniowymi, biorącymi leki nasercowe czy środki przeczyszczające. Ponadto jego poziomu powinny pilnować osoby chorujące na cukrzycę. Wiele farmaceutyków zwiększa wydalanie potasu z moczem, dlatego istotne jest kontrolowanie jego poziomu we krwi. Ważne są regularne badania zgodnie z zaleceniami lekarza, który w razie potrzeby ustali również ewentualną suplementację.

​

Niedobór potasu występuje również przy intensywnych wymiotach bądź biegunkach, ale również może mieć związek z zatruciami pokarmowymi i chorobami jelit. Hipokaliemia jest obserwowana także przy niedostatecznej ilości aldosteronu (hormonu produkowanego przez korę nadnerczy odpowiedzialnego za regulację gospodarki wodno – elektrolitowej w ramach działania układu RAA, czyli renina – angiotensyna - aldosteron).  

​

  • Jako przyczyny niedoboru potasu można wyróżnić :

    • dietę niskopotasową

    • biegunki, wymioty, zatrucia, choroby jelit

    • rozległe oparzenia, urazy czy wstrząsy

    • anoreksję, bulimię – niedożywienie

    • masywne krwotoki

    • choroby nerek

    • niedoczynność kory nadnerczy (chorobę Addisona)

    • wrodzony przerost nadnercza

    • zespół Cushinga, zespół Conna, zespół Barttera

    • stosowanie leków przeciwastmatycznych z grupy ß-mimetyków (np. salbutamolu), insuliny w dużych ilościach, glikokortykosteroidów

    • stosowanie leków diuretycznych

    • sterydoterapię

    • śpiączkę cukrzycową

​

  • Niedobór potasu objawia się przede wszystkim osłabieniem, ale wymienia się również objawy takie jak :

    • spadek energii, pogorszenie nastroju (nawet wycofanie społeczne)

    • senność, apatia, zdenerwowanie

    • stany lękowe czy depresja

    • omdlenia

    • bóle pleców, mięśni i ich osłabienie

    • samoistne drżenie mięśni

    • skurcze i obrzęki kończyn

    • wypadanie włosów, trądzik

    • zaparcia

    • zgaga

    • refluks żołądkowy

    • wzrost ciśnienia tętniczego  

    • zaburzenia rytmu serca

    • uczucie kołatania serca

​

W przypadku hipokaliemii może dojść do wielomoczu, wówczas jest to tzw. nefropatia hipokaliemiczna, która wynika z nieprawidłowości w zagęszczaniu moczu. Ponadto może dojść do osłabienia mięśni w drogach moczowych, a tym samym do zatrzymania moczu. Niedobory potasu (i / lub krzywica) mogą wywoływać również tzw. „żabi brzuch”, oznacza to spłaszczenie się brzucha (rozlanie), które jest konsekwencją osłabienia napięciowego mięśni tej partii (dotyka też żołądek czy jelita).

​

Przeciwdziałaniem hipokaliemii jest spożywanie produktów bogatych w potas oraz ewentualna suplementacja, którą zaleci i dopilnuje lekarz, ponieważ ważne jest, aby nie przesadzić z ilością stosowanych preparatów, aby nie dopuścić do sytuacji odwrotnej i doprowadzić do stanu tzw. hiperkaliemii.

Nadmiar potasu w organizmie

Hiperkaliemia to nadmiar potasu w organizmie. Zdarza się najczęściej w przypadku chorób nerek, które odpowiadają za niewydolność tych narządów, a tym samym za prawidłowe wydalanie substancji, stąd nadmiar tego elektrolitu zostaje w ustroju. Kolejnym sposobem na doprowadzenie do stanu hiperkaliemii jest efekt nadmiernej lub niekontrolowanej suplementacji (bez nadzoru lekarza).

​

  • Wśród elementów mogących doprowadzić do przedawkowania potasu wymienia się :

    • nadmierną suplementację

    • zbyt intensywny wysiłek fizyczny

    • niedobór insuliny (cukrzycę typu 1)

    • niewydolność nerek

    • niedostateczną ilość aldosteronu (zaburzenia działania układu RAA)

    • ciężkie oparzenia

    • długotrwałe przyjmowanie niektórych leków (np. regulujących ciśnienie krwi)

    • chemioterapię

    • zażywanie kokainy

​

  • Przedawkowanie potasu pochodzącego z produktów spożywczych jest bardzo mało prawdopodobne (wręcz niemożliwe)

​

  • Jako objawy hiperkaliemii wyróżnia się :

    • złe samopoczucie, spadek nastroju

    • apatia

    • zaburzenia świadomości

    • zaburzenia rytmu serca

    • spadek siły mięśniowej

    • parestezje (czucie opaczne / mrowienie / drętwienie) kończyn

​

Zdiagnozowanie hiperpotasemii jest bardzo trudne przez nieswoiste objawy, dlatego nie należy lekceważyć niepokojących objawów organizmu, ponieważ hiperkaliemia może okazać się toksyczna dla pracy serca,  a tym samym doprowadzić do śmierci.

bottom of page